پل بند شادروان

مسعودی در مروج الذهب قرن چهارم ص 253

شاپور قیصر را مجبور کرد در عراق نخلهایی را که بریده بود بجای آن زیتون کاشت و بند بزرگی بر رودخانه شطیط ساخت و با سنگ و آهن وسرب آنرا محکم کرد.

-ابن حوقل در صوره الارض

از آثار شوشتر شادروان است که شاپور آنرا ساخته و بنایی است شگفت انگیز که طول آن حدود 1 میل و با آجر ساخته شده چنانکه جلوی آب را می گیرد . و آب را تا باب شوشتر بالا می آورد.

-احمد بن سهل البلخی معروف به ابوزید سال 308 تا 309

و خوزستان سرزمینی  است هموار که درمیان رود جاری است که بزرگترین رود آن رود شوشتر است که شاپور آنرا ساخته است نزدیک دروازه شوشتر.

-استخری در کتاب مسالک و ممالک

سرزمین خوزستان هامون است آبهای روان دارد و بزرگترین رود که در خوزستان رواج دارد رود شوشتر است ملک سابور در این محل سدی کرده است که آنرا شاذروان خوانند و به حکم آن که شوشتر بر بلندی است.

-تحفة العالم و ذیل التحفه میر عبداللطیف خان شوشتری

مهندسان بعد از آن که ترازوی آب را برآورد نمودند دیدند که به سبب بسیاری رودخانه و شدت آب ساختن شاذروان محال مگر آنکه  آب را اولا  به طرف دیگر جاری نمایند تا آب از رودخانه منقطع گردد بعد از ساختن شادروان آب را به این طرف سیر دهند و آن  را رخنه  ببندند و چنان کردند که  از زیر کوه مذکور الی بند قیر دوازده فرسنگ کامل است و آب را بدان طرف گردانیدند تا شادروان تمام شود.

-آثار البلاد و اخبار البلاد (زکریا محمد بن محمد قزوینی) قرن7

تستر یکی از شهرهای اهواز است و جای شهر در بلندی است و شاپور از دور سدی بر آب کرده که مساحتش تقریبا تا شهر یک میل می باشد . این سد پیرامون تستر رسیده سد شاپور بسیار شگفت انگیز است و سراسرش از ستونهای آهنی و بقیه از سنگهای خارا و اگنه اش از ارزیر می باشد.

-نزهة القلوب حمدالله مستوفی قرن 8

تستر از اقلیم سیم است اردشیر بابکان تجدید عمارت آن کرد و شکل آن اسب قرار داد. شاپور ذالاکتاف چون از روم به ایران رسید بر قیصر غلبه کرد و پادشاهی یافت قیصر را الزام نمود تا بعد ازتدارک  خرابی که در این ملک بوده آب شوشتر را مثالثه گردانید و آن سدی عظیم بست و جوی دشتاباد که مدار ولایت تستر بر آن است به سبب آن بند جاری شد و در مسالک و ممالک  آمده  که ازآن محکم تر بندی بر هیچ آب نبسته اند.

-کتاب مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنه والبقاع قرن 8 صفی الدین عبدالمومن بن عبدالحق بغدادی

تستر شهریست بزرگ در خوزستان در شوشتر نهرهای بزرگ قرار دارد که شاپور پادشاه ساسانی سدی برآن کرده از عجایب شگفت انگیز ترین ساختمانهاست و طول آن بسیار است.

-لرد کرزن در کتاب ایران و قضیه ایرانی

در حمله تازیان این شهر مقاومت دلیرانه کردند تا اینکه یکی راه خیانت پیمود و بعد از آن تجربه ناگوار در حمله اعراب مردم شوشتر به جای مقاومت با مهاجمین ساختند و راه تسلیم در پیش گرفتندپس از این رو در هنگام حمله تیمور به ایشان امان و عفو داد و حتی گویند که بند والرین تا بند میزان را تعمیر کرد. و حدودا 3 سال کار ساختن شادروان طول کشید.

-کریستین سن

احتمال دارد شاهنشاه ایران اسیران رومی رادر ناحیه گندی شاپور مستقر کرده باشد ایرانیان مهارت رومیان را در فنون بسیار اهمیت می دادند و بلا شک هم جسر و هم سد بزرگ شوشتر عمل مهندسان رومی است.

-شاهنامه فردوسی، قرن چهارم:

فردوسی در مورد چگونگی ساخت پل بند شادروان چنین می گوید:

همی برد هر سو برانوش را                        بدو داشتی در سخن گوش را
یکی رود بد پهن در شوشتر                      که ماهی نکردی بر او بر گذر
برانوش را گفت اگر هندسی                      پلی سازی ایندو خیال چون رسی 
که ما باز گردیم و این پل بجای                 بماند به دانایی رهنمای
برش کرده بالای این پل هزار                     بخواهی زگنج آنچه آید بکار

-تذکره شوشتر، سید عبدالله جزایری

رومیانی که در حال ساخت سد پل شوشتر بودند از سختی کار در  زحمت بودند و اگر چه حقوق آنها را زیاد می کردند فایده ای نداشت سرانجام قرار بر این شد که برای تشویق و تحریک کارگران، مجمعی مرکب از زنان زیبا روی برای استفاده کارگران ایجاد کنند . بنابراین این رود به ماه پاریان معروف شد.

-فن آبیاری در ایران باستان، فن روگن

پل بند شوشتر از دو پل دیگر و مهم خوزستان از این لحاظ متمایز است .که محور اصلی آن در مسیر یک خط مستقیم قرار نگرفته است.روگن چنین حدس می زند که سازنده پل شوشتر سعی کرده است که پی ها را روی سنگ طبیعی بنا کند در نتیجه نوسان طبیعی سنگهای زیرین محور پل را از خط مستقیم خارج ساخته است پل بند شادروان دارای 40 دهانه بود که طول آن بالغ بر 500 متر می باشد.

-تاریخ خوزستان از دوره افشار تا زندیه

شوشتریها بجای مقاومت با مهاجمین، ساختند و راه تسلیم پیش گرفتند از این رو تیمور به ایشان عفو و امان داد حتی می گویند که بند والرین(میزان) را تعمیر کرد. حدوداً 3 سال طول کشید ساختن پل شادروان.

-سفرنامه راولینسون

پل شوشتر در اثر طغیان آب در زمستان 1832م فرو ریخت و تا زمانیکه من درآنجا بودیم هیچ اقدامی جهت تعمیر آن پل نیامد به هر حال ما ناچار بودیم افراد و توپخانه خود را بوسیله کلک از روی رودخانه عبور دهیم.

-ابن بطوطه در سفرنامه خود در هنگام ورود به شوشتر گفته است که بوسیله جسر به این سمت رودخانه آمده اند و ظاهراً شادروان در قرن 8 ویران شده بود.

-سید محمد علی امام شوشتری در کتاب تاریخ جغرافیای خوزستان جلد 1

طول این بند تا پل 435 زرع و عرض آن 6 زرع و ارتفاعش 10 زرع و تعداد 15 چشمه دارد.

دوره های مرمتی:

-پل بند شادروان در دورة صفوی و حکومت فتحعلی خان حاکم شوشتر مرمت شده است.

-بر طبق کتاب تذکره شوشتر: توسط فتحعلی خان بازسازی شده است.

-در زمان حکمرانی میرزا حشمت الدوله (نیمه دوم قرن 13)هفت چشمه ویران شده بازسازی شد.

-در سال 1311 نظام السلطنه مافی قصد مرمت پل را داشته ولی بعلت طغیان نتوانسته این کار را به انجام برساند.

-در سال 1380 اولین فعالیت مرمتی پل بند بعد از انقلاب اسلامی صورت گرفته است و دو دهانه از پل مرمت شده اند .

پل بند شادروان بصورت شمالی –جنوبی بر رود شطیط ساخته شده است .پل بند شادروان دارای 44 دهانه بزرگ و 43 دهانه کوچک می باشد، طول تقریبی پل 543 متر عرض 10 تا 15 و ارتفاع تقریبی 8 متر می باشد. در کناراین پل بند آسیابهایی قرار داشته که توسط انرژی آب چرخهای این آسیابها به حرکت در می آمده است و بر انتهای ضلع شرقی پل بند در جایی که پل بند در شهر وارد می شد.یک سردر عظیم آجری قرار داشته که در هنگام گذشت از پل بند افراد از زیر این سردر عظیم عبور می کرده اند.

بند شادروان:

 بند شادروان از نوع بندهای وزنی می باشد ،این بند بوسیله دریچه هایی که در دو سوی آن تعبیه شده است، ضمن انتقال فشار آب به گوشه های بند، موجب استحکام بنا نیز می گردد. علاوه بر آن از فاصله ی بین پایه های پل از روی آن نیز ،آب اضافی تخلیه می شود. این بنا به خط مستقیم ساخته نشده است بلکه بصورت پیچدار و کج می باشد . دلیل اصلی آن شاید قرار گرفتن پل بر روی پایه سنگی کف رودخانه میباشد .لذا جهت استحکام بند در ساختن آن  مسیر این سنگها را دنبال کرده اند ، در نتیجه بنا به شکل پیچدار در آمده است علاوه بر شکل منحنی آن آنچه که این سازه را منحصر به فرد نموده است بخش عظیمی از بستر رودخانه است که سنگفرش شده است .

((قعر رودخانه را از دهنه مافاریان الی به زیر پل به یک ترا ز به سنگ و ساروج فرش نمودند.)) (جزایری، 1384: 8)  که جهت اتصال این سنگها از بستهای فلزی آهنی با پوشش سربی به طول 40 سانتی متر استفاده نموده اند. جهت تراز کردن بستر رودخانه از جایی بالاتر از بند میزان این سنگفرش را آغاز و تا قسمتی پایین تر از پل بند شادروان امتداد داده اند.

بند آن باطول تاج200 متر و ارتفاع 5 متر از کف رودخانه است که در کل عرض رودخانه امتداد داشته و با بالا آوردن سطح آب موجب هدایت آن به نهر داریون می شده است.

مصالح بکار رفته در بند شامل سنگهای ماسه ای به طول تقریبی 2 متر و ضخامت 50 سانتی متر، قلوه سنگهای نامنظم رودخانه ای ،ملات ساروج و بستهای فلزی که جهت اتصال ماسه سنگها به کار رفته است .((به سنگ و ساروج بند زیر پل را ساختند... و به شیر گوسفند گل ترمی کردند و به کار می بردندو سنگهای بزرگ را که جز به جرثقال  حرکت نتوان داد را به یکدیگرمی بستند و به طوق های آهنین و سرب به هم می چسبانیدند و در کار می نهادند.)) (جزایری،5:1384)

از عناصر اصلی بنا می توان به دریچه ها ،پایه ها ،دهانه های اصلی و فرعی ،عرشه و جان پناه پل اشاره نمود.

پل شادروان:

 این پل که بر بند شادروان ساخته شده است دارای پایه هایی قطور و دارای 44 دهانه اصلی و 43 دهانه فرعی بوده است که در حال حاضر در بخش جنوبی آن 15 دهانه اصلی و 4 دهانه فرعی، در بخش میانی 2 دهانه اصلی و 3 دهانه فرعی نیمه سالم و در بخش شمالی 8 دهانه اصلی باقی مانده است.

- پایه های پل:                                               

((دو نمونه اجرای متفاوت در پایه های پل شادروان وجود دارد که بخاطر تفاوت دوره های مرمتی است. نوع اول با سنگهایی با ابعاد تقریباً یکسان و فرمهای هندسی منظم (تراش) و تقریباً پرداخت شده اجرا شده، در نمونه دیگر پیرامون پایه مانند نوع اول، منظم رج چین شده که مانند قالب عمل میکند و سپس داخل پایه با ملات غوطه ای و خرده سنگهای ریز و درشت پر شده است.)) (جهانگیر،1381 :23 )

شکل پایه ها به صورت مکعب مستطیل می باشد. در نمای شرقی پل موج شکنهایی با فرم مثلثی از جنس سنگهای ماسه ایی به پایه ها الحاق شده است، و در نمای غربی آن پشت بندهایی به چشم می خورد که سطحی تقریباً تخت داشته اند.

فرمهای پلکانی

این عناصر سازه ای تنها در دهانه 13 بخش جنوبی و دهانه اول  بخش میانی به چشم میخورندو عملکرد آنها به درستی مشخص نیست، لیکن از آن به عنوان شاخصی جهت اندازه گیری آب یاد می کنند . این عناصر سازه ای با سنگ و ملات ساروج ساخته و اندود شده اند. نکته جالب توجه در آنها تفاوت  ساختار دهانه هایی است که در پشت آنها قرار گرفته اند بعنوان مثال دهانه 13 بخش جنوبی با دیوارهای سنگی در دو نمای شرقی و غربی کاملاً مسدود شده و دهانه اول بخش میانی شیبی غیر معمول در جهت موافق مسیر حرکت آب دارد. در بخشی ازگذر در دهانه 2 بخش میانی علاوه بر اثبات دوره مرمتی، احتمال وجود مسیر دسترسی از عرشه پل به این محل را افزایش میدهد.( جهانگیر،1381: 32 )

- دهانه و مجاری عبور آب:

((دهانه های پل بند شادروان بر اساس سطح تراز آبگیر به دو گونه اند:

1-  دهانه های اصلی : دهانه هایی که سطح آبگیر آنها هم تراز با بستر میباشد .

2 ـ دهانه های فرعی: دهانه هایی که سطح تراز آبگیرشان  بالاتر ( به طور متوسط 3 متر) از کف دهانه های اصلی  میباشد. این دهانه ها برروی موج شکنها ساخته شده و در مواقع طغیان و فصول پر آبی رودخانه ، در امر انتقال آب به دهانه های اصلی کمک کرده و از  اعمال فشار مضاعف  نیروی آب به  بدنه شرقی  پل جلوگیری میکنند.)) (جهانگیر، 1381: 34 )

شکل اصلی پل بدین صورت می باشد که در بالای هر پایه یک دهانه فرعی و دو دهانه کوچک موسوم به کانه پوش در طرفین دهانه فرعی قرار دارند. بین پایه ها هم دهانه ی اصلی قرار دارد.

نکته دیگر وجود مجاری و کانالهایی در وسط دهانه هاست که در دو بخش جنوبی و شمالی پل وجود دارد.در برخی دهانه ها مجاری باریکی در کف وجود دارد. در آسیابهای بخش شمالی جای اجرای دهانه،  دیواره ای بستری با سنگ و ساروج ساخته شده که از زیر آن دو مجرا آب را با فشار به سمت آسیاب هدایت می کردند. در این کانالها تاق سنگی اجرا شده که ناقل بار است.(جهانگیر،1381: 7 )

تاق های به کار رفته در پل از نوع تاق های آجری با قوسهای تیزه دار می باشند. که شواهدی دال بر وجود تاق های سنگی نیز به چشم می خورد که احتمالاً بقایایی از طاق های اصلی پل می باشد. سنگهای مورد استفاده در تاقها با ابعاد 15*30*30 و آجرها سرخ و سبز و سبز زرد با ابعاد4*20*20، 5*24*24و4*19*19 به همراه ملات گچ نیم کوب می باشد.

قوسها نیز از نوع قوسهای ثلاثی و قوسهای بیز کوتاه می باشد.

از عناصر دیگر که آنها را می توان در مبحث دهانه ها گنجاند، کانه پوشها می باشد که به دو شیوه آشکار و پنهان در پل شادروان کاربرد داشته اند.

عملکرد کانه پوشها بدین شرح است:

1- سبک سازی به منظور کاهش نیروی وزن وارد به پایه ها و جرز ها.

2- انتقال صحیح نیروی رانشی تاقها به یکدیگر.

3- پر کردن حد فاصل دو تاق تا رسیدن به کف تراز.

درقسمت جنوبی پل بند شادروان تمام کانه پوش ها به وسیله سنگ یا آجر به کار رفته در نماهای شرقی و غربی مستور شده و پنهان می باشند و در قسمت شمالی کانه پوش آشکارا در نما دیده می شود. همگی کانه پوشها اعم از پنهان و آشکار در امتداد عرض دهانه ها و عمدتاً با آجر ساخته شده اند.

تقریباً همگی بین تاق دهانه های اصلی و فرعی ساخته شده اند و عموماً دارای قوسهای تاوه ای  هستند.(جهانگیر ، 1381: 42 )

عرشه پل:

بعد از اجرای تاق ها، سطح پل خاکریزی شده و شیب بندی گشته است. در بخش میانی پل تعدادی ناودان مشاهده می شود که آب ناشی از بارندگی را به داخل رودخانه هدایت می کرده اند. مصالح مورد استفاده در عرشه ، خاک دستی، قلوه سنگهای رودخانه و ملات ساروج می باشد. سپس برای ایمنی پل دست به ایجاد جانپناهی زده اند که ارتفاع این دیواره که در دو سمت شرقی و غربی می باشد به طور متوسط 50/1 متر است. مصالح مورد استفاده در آن شامل سنگ تراش ، سنگ لاشه و ملات ساروج می باشد.

همچنین در گذشته اتاقکی موسوم به نواقلی در ضلع شمالی پل قرار داشته است.

/ 0 نظر / 5 بازدید